रुपनी घर्ती मगर, बाँके । नेपालगञ्ज, बाँके जिल्लाको प्रशासनिक केन्द्र मात्र नभई देशभित्र बहुसांस्कृतिक सहअस्तित्वको सर्वश्रेष्ठ उदाहरणको रूपमा परिचित शहर हो । सद्भावको शहर भन्ने उपाधि यहाँका बासिन्दाले वर्षौँको आपसी समझदारी, सहिष्णुता र साझा पहिचान निर्माणमार्फत कमाएका हुन् । धार्मिक, सांस्कृतिक, जातीय तथा भाषिक विविधता भए पनि यहाँका मानिसहरूको दैनिक जीवन आपसी सहयोग, सम्मान र समानतामा आधारित छ ।

नेपालगञ्जको पहिचान विविधता र एकताको अद्भुत संयोजन हो । हिन्दु, मुस्लिम, थारू, पहाडी, उर्दूभाषी, नेपालीभाषी, मगधिया समुदायलगायत धेरै जात–जातिका मानिस यहाँ बसोबास गर्छन् । भिन्न भाषा, भिन्न संस्कार, भिन्न पहिरन र भिन्न परम्परा भए पनि सबै समुदायले शहरलाई साझा घरका रूपमा लिएका छन् । यहाँ मनाइने पर्वले यस शहरको सांस्कृतिक सौन्दर्य झनै उजागर गर्छ ।

मुस्लिम समुदायको बकर–ईद, रमजान र उर्स, हिन्दु समुदायको दसैं–तिहार, छठ, होली, त्यसैगरी थारू समुदायको मगधिया लगाएत अन्य समुदायका स्थानीय पर्व यी सबै पर्वमा सहभागीता कुनै एक समुदायमा सीमित हुँदैन । आपसी निम्तो, सहभोज, सडक–सजावटदेखि लिएर कार्यक्रम व्यवस्थापनसम्म, सबै समुदायको बराबरी सहभागिता रहने गर्छ । होलीमा रंग खेल्ने टोलीमा मुस्लिम युवाको उत्साह देख्न पाइन्छ भने ईदको दिन हिन्दु तथा अन्य समुदायका परिवारहरू मस्जिद वरपर शुभकामना दिन भेला हुन्छन् ।

यस्ता सांस्कृतिक घटनाले नेपालगञ्जलाई सद्भावको शहर बनाएको स्थानीयवासी बताउँछन् । नेपालगञ्जको भौगोलिक तथा ऐतिहासिक पृष्ठभूमिले यस शहरमा विविधता र सहिष्णुताको विकासमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको देखिन्छ । भारतसँगको खुला सीमा, पुराना व्यापारी मार्गको संगम, तथा प्रशासकीय मुख्यालयको रूपमा विकास भएको नेपालगञ्ज विगतदेखि नै सांस्कृतिक मिलन–बिन्दु रहँदै आएको छ ।

व्यापार, सेवाग्राही आवागमन, र सरकारी कार्यालयहरूको केन्द्र बनिरहेका कारण विभिन्न पृष्ठभूमिका मानिसहरु यहाँ आई स्थायीरूपमा बसोबास गर्न थाले ।
शताब्दीयौँदेखिको यो बसाइँसराइले गर्दा यहाँका समुदायबीच आर्थिक–सामाजिक निर्भरता क्रमशः बढ्दै गयो । नतिजा– मानिसहरू धार्मिक वा सांस्कृतिक रूपमा भिन्न भए पनि जीवनशैलीमा भने साझा सम्बन्धका धागोले बाँधिन थाले। यही ऐतिहासिक धरातलले आजको सद्भावको सुदृढ आधार बनाएको मानिन्छ ।

नेपालगञ्जमा सद्भाव कुनै नारामा मात्र सीमित छैन, व्यवहारमै देखिने सामाजिक संस्कार हो । शहरका दैनिक गतिविधिदेखि विशेष घटनासम्म, सामूहिकता र सहकार्य प्रमुख विशेषताका रूपमा देखा परिरहेका छन् । नेपाली समाजमा कहिलेकाहीँ धार्मिक विभाजनका खबर देखिए पनि नेपालगञ्जमा यो वातावरण निकै फरक छ । तिहारमा मसाल जुलुस निकाल्दा मुस्लिम युवाहरू पनि सुरक्षा र व्यवस्थापनमा सक्रिय हुन्छन् । उर्स वा ईदका दिन स्थानीय हिन्दु व्यापारीदेखि समाजसेवीसम्मले मस्जिद नजिकका क्षेत्र सफा गरेर सहभागीता जनाउने गर्छन् ।

अग्निकाण्ड, महामारी, बाढी–पहिरोजस्ता विपत् बेलामा नेपालगञ्जका बासिन्दाले समुदायको पहिचान नहेरी सहयोगका हात बढाएका छन्। कोरोनाका कठिन समयमा यहाँका चोक–चौराहामा “कम्युनिटी किचन” सञ्चालन हुँदा स्वयंसेवक सबै समुदायका थिए । राजनीतिमा विचार फरक हुँदैन भन्न सकिन्न। तर अन्तरदलीय चिया गफदेखि विवाह–व्रतबन्ध, व्रत एवम् सामूहिक भोजमा सबैले एक–अर्कालाई बराबरी स्थान दिन्छन् । राजनीतिक बहस सडकमा चर्किए पनि व्यक्तिगत, पारिवारिक र सामाजिक सम्बन्धमा यसको असर नपर्ने परम्परा नेपालगञ्जमा बलियो छ ।

यही कारण यहाँका समाजशास्त्रीहरू भन्छन्– “नेपालगञ्जले विविधता भित्र एकताको पाठ पढाउँछ ।” नेपालगञ्जको सामाजिक संरचना सुदृढ भए पनि केही वर्तमान समस्या भने चुनौतीका रूपमा देखा परिरहेका छन् । शहर बढ्दै गइरहेको छ, तर रोजगारको समानान्तर वृद्धि नभएकाले युवा वर्गमा बेचैनी र पलायन तीव्र छ । आर्थिक दबाबले कतिपय अवस्थामा सामाजिक असन्तुष्टि बढाउन सक्छ ।

फेसबुक, टिकटक वा युट्युबमा फैलिने अफवाह वा भ्रामक सूचनाले कहिलेकाहीँ अनावश्यक द्वन्द्वको वातावरण सिर्जना गर्ने जोखिम रहन्छ। नेपालगञ्जले धेरै पटक यस्तो सूचनाको असर न्यून पार्न स्थानीय समाजसेवी र प्रहरीको सक्रियता देखेको छ । तेज शहरी विस्तार, बजार–केन्द्रित विकास, तथा सेवामा असमान पहुँचका कारण सामाजिक दूरी बढ्नसक्ने खतरा छ ।

यद्यपि यी सबै चुनौतीहरू सद्भावलाई ठूलो ढंगले क्षति पुर्‍याउन सफल भएका छैनन् । शहरका नागरिक, सामुदायिक संस्था तथा प्रशासनले एक–आपसमा समन्वय गर्दै समस्या समाधानको प्रयास गरिरहेका छन् । नेपालगञ्जको बहुसांस्कृतिक र बहुभाषिक चरित्र भविष्यमा यसलाई राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको केन्द्रको रूपमा उभ्याउने क्षमता राख्छ ।

यहाँको सामाजिक सद्भाव, सांस्कृतिक विविधता र सहअस्तित्वको अभ्यासले यसलाई समाजशास्त्र, नृतत्वशास्त्र तथा अन्तरसांस्कृतिक अध्ययनका लागि उत्कृष्ट केन्द्र बनाउन सक्छ । भारतसँगको सिमाना, सुगम पहुँच, विमानस्थल र होटल सुविधाले नेपालगञ्जलाई अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलन, सांस्कृतिक मेलमिलाप कार्यक्रम र क्रस–बोर्डर सहयोग परियोजनाको केन्द्र बनाउन सहयोग पुर्‍याउँछ ।

उर्स, होली, तिहार, चैठलगायत पर्वमा यहाँ आउने पर्यटकलाई स्थानीय संस्कृतिको प्रत्यक्ष अनुभव दिलाउने गरी सांस्कृतिक पर्यटनका मार्ग निर्माण गर्न सकिन्छ । राप्टी–बबई क्षेत्रको प्राकृतिक सौन्दर्य र बाँके राष्ट्रिय निकुञ्ज नजिक भएको लाभ पनि पर्यटन विकासमा महत्वपूर्ण छ । नेपालगञ्जले दशकौँदेखि बहुसांस्कृतिक सद्भावको बगैँचा जस्तै फुलिरहेको छ ।

यहाँका मानिसको मनोवृत्ति “पहिले मान्छे, अनि समुदाय” ले यो शहरलाई विशेष बनाएको हो । चुनौतिहरू छन्, तर सामुदायिक भावनाको गहिराइले ती जोखिमलाई कमजोर बनाएको छ । सद्भाव, सहिष्णुता र साझा पहिचानको यो शहर भविष्यमा नेपालकै मात्र होइन, दक्षिण एशियाकै बहुसांस्कृतिक शान्तिको नमूना बन्ने सम्भावना बोकेर अघि बढिरहेको छ । यही विशेषताले नेपालगञ्जलाई साँच्चिकै सद्भावको शहर बनाएको छ ।