रुपनी घर्ती मगर, बाँके । बाँके बासीका बिहानहरू अझै पनि रेडियोको आवाजसँगै जाग्छन् । नेपालगन्जको पुरानो गल्लीहरूमा चिया पसल खोलेर बसेका मानिसहरू बिहानै रेडियो बर्दियाबाट प्रसारण हुने समाचार सुन्दै दिनको तयारीमा लाग्छन् । कतिपयले बिहानको चियासँगै स्थानीय कृषि बजारको अपडेट सुन्छन्, कतिपयले सीमा नजिकको व्यापार र स्थानीय राजनीति समाचारमा ध्यान दिन्छन् । रेडियोको यो दैनिक उपस्थिति भौतिक रूपमा सामान्य देखिए पनि, यसको भित्री संसारमा संघर्ष अझ गहिरो छ ।

नेपालगन्जको वरिष्ठ पत्रकार पुर्ण चुके भन्नुहुन्छ, “पहिले हामी फिल्डमा गएर प्रत्यक्ष आवाज कैद गर्थ्यौँ । समाचारको विश्वसनीयता फिल्ड रिपोर्टिङमा निर्भर हुन्थ्यो । अहिले धेरै समाचार फोनमै लिन्छौँ । खर्च, जनशक्ति र समय—तीनैको अभाव छ । हामी प्रयास गर्छौँ, तर वास्तविकता चुनौतीपूर्ण छ ।” वरिष्ठ पत्रकार चुकेको भनाइले स्थानीय रेडियोहरूको दैनिक संघर्ष र सीमित स्रोतको अवस्था स्पष्ट पार्छ ।

बाँके जिल्लामा करिब १२ वटा रेजिडेन्सियल र सामुदायिक रेडियो स्टेशनहरू सञ्चालनमा छन् । (सूचना तथा सञ्चार विभाग, २०२२) । यी मध्ये ७ वटा नेपालगन्जमा केन्द्रित छन् भने बाँकी गाउँपालिका र सिमावर्ती क्षेत्रमा सेवा दिन्छन् । तर दिगो बन्न नसक्नुका कारणहरू बहुआयामिक छन् । एकातिर विज्ञापन बजार संक्रमणको अवस्थामा छ—स्थानीय व्यवसायीहरू फेसबुक, टिकटक, र अन्य डिजिटल प्लेटफर्ममा बढी पैसा खर्च गर्न थालेका छन् । रेडियोमा काम गर्ने सविता पौडेल भन्नुहुन्छ, “हाम्रो विश्वसनीयता त छ, तर वज्ञापन ल्याउन चुनौतिको विषय बनेको छ । विज्ञापनदाता डिजिटल प्लेटफर्ममा जान रुचाउँछन्, जहाँ तिनीहरूको पहुँच ठूलो छ ।”

अर्कोतिर, समुदायको सुनिने बानी पनि बदलिँदैछ । युवा पुस्ता बिहानको समाचार रेडियोमा सुन्नभन्दा, मोबाइल एप र फेसबुक लाइभमा विश्वास गर्छन् । तर रेडियो अझै वृद्ध र मध्यम उमेर समूहका लागि प्रमुख सूचना स्रोत बनेको छ । बाँके जिल्लाका करिब ६०३ १९४ जनसंख्यामध्ये (२०२१ को जनगणना
) करिब ४० प्रतिशत मानिस ग्रामीण क्षेत्रमा बसोबास गर्छन् । ती ग्रामीण समुदायका लागि रेडियो आज पनि पहिलो सूचना माध्यम हो ।

समाचार उत्पादनको प्रवाहमा पनि परिवर्तन आएको छ। पहिले फिल्ड रिपोर्टिङ र प्रत्यक्ष साक्षात्कार मुख्य स्रोत हुन्थे, अहिले मोबाइल कल, व्हाट्सएप भिडियो, र फेसबुक पोस्ट माध्यमिक स्रोतको रूपमा प्रयोग हुँदैछ । एउटा ५ मिनेटको बुलेटिन तयार गर्न पनि दुई पत्रकारको टिम जुट्न पुग्छ । बिहानैदेखि स्टुडियोको हलचल, इन्टरनेट नआउँदा अलमल, स्रोतको पुष्टि गर्ने कठिनाइ—सबै मिसिँदा ‘बुलेटिन’भित्र संघर्षको आवाज घोचिरहन्छ ।

नेपालगन्जको समीरा अधिकारी, जसले ३ वर्षदेखि रेडियो पत्रकारिता गर्दै आएकी छिन्, भन्छिन्, “हाम्रो काम केवल खबर सुनाउनु होइन । हामी स्रोतसँग सम्पर्क गर्दै, विषयको गहिराई बुझ्दै, समाचारलाई सटीक तरिकाले सम्पादन गर्ने पनि हो । कहिलेकाहीँ स्रोत पाउनु गाह्रो हुन्छ । गाउँमा किसान वा साना व्यवसायीका अनुभव सुनाउन हाम्रै सम्पर्क र धैर्य चाहिन्छ ।”

स्थानीय रेडियोले अझै पनि सामुदायिक मुद्दा उठाउन सफल भएका छैनन् । कृषि बजार, पानी–सिचाइ, स्थानीय राजनीति, स्वास्थ्य शिविर, सिमावर्ती व्यापार—यी विषयमा रेडियोको उपस्थिति बलियो छ । बैजनाथ गाउँपालिकामा चिया बिक्रि गर्दै आएका चिया पसल हरि थापा भन्छन्, “हामी रेडियो मार्फत दैनिक कृषि मूल्य र बजार जानकारी पाउँछौं । यसले हाम्रो निर्णयमा ठूलो भूमिका खेल्छ ।”

यद्यपि दिगोपन चुनौतीपूर्ण छ । नेपालगन्जका रेडियोका खर्च, उपकरण मर्मत, कार्यक्रम उत्पादन, र पत्रकार प्रशिक्षण सबै मिलाएर मासिक करिब ५ लाख रूपैयाँ खर्च हुन्छ भन्ने अनुमान गरिएको छ । तर स्थानीय विज्ञापन मात्र यति ठूलो खर्च धान्न पर्याप्त छैन । तर आशा नछोड्ने बाटो पनि खुलेको छ । अनलाइन स्ट्रिमिङ, फेसबुक लाइभ, मोबाइल एपमार्फत श्रोता जोड्ने प्रयास भइरहेका छन् ।

रेडियो नेपालगन्जले हालै फेसबुक लाइभमार्फत ‘कृषक संवाद’ कार्यक्रम सुरु गरेको छ, जसले ग्रामीण किसानहरूलाई प्रत्यक्ष प्रश्न सोध्ने अवसर दिएको छ । यसले नयाँ पुस्तालाई रेडियोमा फर्काउने सम्भावना बढाएको छ । कम्प्युटर र मोबाइल टेक्नोलोजीको प्रयोगले पत्रकारहरूलाई पनि सहयोग गरेको छ । अहिले पत्रकारहरूले टेक्नोलोजी प्रयोग गरेर समाचार छिटो र प्रभावकारी रूपमा सम्पादन गर्न सक्छन् । तथापि, स्रोतको पुष्टि र तथ्याङ्कको जाँच अझै मुख्य चुनौती हो ।

स्थानीय रेडियोका लागि अर्को चुनौती आर्थिक दिगोपन मात्रै होइन, मानव स्रोत पनि हो । करिब ६० प्रतिशत पत्रकारहरू नेपालगन्ज र कोहलपुरबाट आएका छन्, बाँकी ग्रामीण क्षेत्रका छन् । धेरैजसो प्रशिक्षित पत्रकारहरू अन्य शहरमा रोजगारी खोज्छन्, जसले स्थानीय रेडियोमा अनुभव र दक्षताको कमी ल्याउँछ।

समग्रमा, बाँकेमा स्थानीय रेडियो अझै जीवित छन् । यो जीवितता केवल समाचार प्रसारणमा होइन, समुदायसँगको सम्बन्धमा पनि छ। रेडियोले ग्रामीण किसानको आवाज राष्ट्रिय स्तरमा पुर्‍याउन, शिक्षा र स्वास्थ्यबारे सचेतना फैलाउन, र स्थानीय व्यापारको प्रवर्द्धन गर्न भूमिका खेलिरहेको छ ।

बाँकेका रेडियोहरू सिर्जना, चुनौती, र नवप्रवर्तनको संगम हुन् । आर्थिक चुनौती, स्रोतको कमी, डिजिटल प्लेटफर्मको प्रतिस्पर्धा—यी सबै गम्भीर समस्या हुन् । तर रेडियोले समुदायको भरोसा र सामाजिक सञ्जालसँगको संयोजन मार्फत आफ्नो अस्तित्वलाई नयाँ आयाम दिइरहेको छ ।

राजन रोकाय भन्छन्, “हामीलाई थाहा छ रेडियो पुरानो माध्यम हो । तर यो पुरानो माध्यममा पनि नयाँ प्रयोग गर्न सकिन्छ—जुन श्रोतासँग जोड्छ, जटिल जानकारी सजिलो बनाउँछ, र समुदायको आवाजलाई सम्मान दिन्छ ।” अन्ततः, बाँकेको रेडियोको कथा केवल सञ्‍चारको कथा मात्र होइन ।

यो सामुदायिक संघर्ष, नवप्रवर्तन, र भरोसाको कथा हो । आर्थिक चुनौती र प्रविधि परिवर्तनको बाबजुद, रेडियो अझै पनि बाँकेको सामाजिक–सांस्कृतिक संरचनाको अभिन्न हिस्सा बनेको छ । र, आगामी पुस्ता यही रेडियो माध्यम मार्फत समुदायसँग जोडिन सुरु गरिसकेको छ ।