रुपनी घर्ती मगर, बाँके । नेपाल–भारत व्यापारिक सम्बन्धको सुदूर–पश्चिमी मेरुदण्ड मानिने नेपालगञ्ज–जमुना भन्सार नाका पछिल्लो दशकमा सबैभन्दा गतिशील व्यावसायिक मार्गका रूपमा उदाउँदै गएको छ । बाँके जिल्लाको दक्षिणी छेउमा रहेको यो भन्सार सिमाना मात्र स्थानीय व्यापारको केन्द्र होइन, कर्णाली र लुम्बिनी प्रदेश दुवैका लागि आपूर्तिको मुख्य माध्यम पनि हो । दैनिक करोडौँ रुपैयाँ बराबरका सामानहरू आयात–निर्यात हुँदै आउने–जाने यस नाकामा हाल भन्सार प्रक्रिया आधुनिकीकरणका दिशामा अगाडि बढिरहेको भए पनि चुनौती र सुधारका थुप्रै पक्ष अझै बाँकी छन् ।
नेपालगञ्ज–जमुना नाकाबाट आयात हुने मुख्य वस्तुहरूको सूची विस्तृत छ । भारतबाट आउने औद्योगिक कच्चा पदार्थदेखि कपडा, जुत्ता–चप्पल, खाद्यान्न, तरकारी–फलफूल, इन्धन तथा भवन निर्माण सामग्रीसम्मका वस्तुहरू यहींबाट नेपाल प्रवेश गर्छन् । औद्योगिक क्षेत्र, सेवा क्षेत्र र उपभोग्य सामग्रीका बजारहरू धेरै हदसम्म यसै नाकामा निर्भर रहेको देखिन्छ । विशेषगरी पेट्रोलियम पदार्थका आपूर्तिमा यो नाका पश्चिम क्षेत्रमा अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ — भारतीय बजारबाट दैनिक रूपमा ट्रक, ट्याङ्कर र भ्यानहरू नेपाल भित्रिन्छन्, जसले लुम्बिनी र कर्णालीका धेरै जिल्लामा उर्जा आपूर्ति सुनिश्चित गर्छ ।
यस्तै, निर्याततर्फ पनि नेपालगञ्ज–जमुना भन्सार नाका उत्तिकै सक्रिय छ । नेपालमा उत्पादित ताजा तरकारी, फलफूल, घरेलु उत्पादन, पोल्ट्री सामग्री तथा रेडिमेड कपडाजस्ता सामानहरू नियमित रूपमा भारततर्फ पठाइन्छन् । पछिल्लो समय साना–मझौला उद्यमीहरूले उत्पादन बढाउँदै लगानी विस्तार गरेकाले निर्यातको परिमाण पनि क्रमशः बढ्न थालेको बताइन्छ। स्थानीय कृषक तथा घरेलु उद्योगीहरूको उत्पादन भारतीय बजारमा प्रतिस्पर्धी बन्न थालेपछि यो नाका कृषिजन्य तथा घरेलु उद्योगका लागि अवसरको केन्द्र बन्दै गएको छ ।
भन्सार प्रक्रियाको अवस्था हेर्दा, पछिल्लो वर्षहरूमा केही महत्त्वपूर्ण सुधारहरू भएका छन् । भन्सार विभागले डिजिटल बिलिङ प्रणाली, ई–कर भुक्तानी तथा कागजी प्रक्रियालाई सरलीकृत गर्ने काम अघि बढाएको छ । यसले व्यवसायीहरूलाई झन्झटिलो कागजी कामबाट केही हदसम्म मुक्त गरेको छ । डिजिटल अभिलेखनले समय बचत र पारदर्शिता बढाएको व्यवसायीहरूको अनुभव छ । यद्यपि, अवस्था पूर्ण रूपमा सहज भने भइसकेको छैन । ट्रक–लाइन व्यवस्थापन अझै अव्यवस्थित देखिन्छ, ढुवानी ढिलाइ नियमित समस्या बनेको छ, र कतिपय व्यापारीहरूले घुसखोरी तथा अनावश्यक झन्झट झेल्नुपरेको गुनासो राख्ने गरेका छन् ।
यस्तो व्यापारिक गतिविधिले स्थानीयदेखि प्रदेशीय अर्थतन्त्रमा उल्लेखनीय योगदान पुर्याएको छ । नेपालगञ्ज हब सहरको रूपमा विकसित हुँदै जाँदा भन्सारमार्फत आयात–निर्यात हुने सामानहरूले होटल, यातायात, गोदाम, ढुवानी तथा खुद्रा व्यापारलाई प्रत्यक्ष फाइदा पुर्याइरहेका छन् । बाँके जिल्लाको आयत–निर्यात आम्दानीले कर्णाली र लुम्बिनी प्रदेशका व्यवसायलाई पनि चलायमान बनाएको छ । व्यावसायिक संरचना सक्रिय रहँदा हजारौँ जनालाई प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रोजगारी पनि सिर्जना भएको छ । यसैले, नेपालगञ्ज–जमुना नाका केवल व्यापारिक प्रवेशद्वार मात्र नभई आर्थिक विकासको इन्धनका रूपमा रहेको देखिन्छ ।
तर, महत्व जति छ, चुनौती पनि उत्तिकै छन् । नीतिगत अस्पष्टताले व्यवसायीहरू बीच अनिश्चितता बढाएको छ । भारततर्फको कडाइ, विशेषतः सुरक्षा जाँच, कागजी प्रक्रिया र मालवाहक सवारी साधनको समयसूचीले गर्दा ढुवानीमा समस्या आउने गरेको छ । साना व्यवसायीहरूलाई अझै पनि भन्सार प्रक्रिया जटिल र खर्चिलो महसुस हुन्छ । कागजी औपचारिकतामा थोरै त्रुटि भए पनि दिनौँसम्म माल रोकिने, अनुगमनमा ढिलाइ हुने र शुल्क निर्धारणमा अस्पष्टता देखिनेजस्ता समस्या निरन्तर सुनिन्थे । ट्रक–लाइन व्यवस्थापनका झन्झट, सीमामा हुने अव्यवस्था, खुला सिमानाका कारण हुने साना चोरी–तस्करीका गतिविधिहरूले पनि वैध व्यापारमा असर पुर्याउँदै आएका छन् ।
यी चुनौतीलाई समाधान गर्न धेरैले सुझाव दिएका छन् । पूर्ण डिजिटल भन्सार प्रणाली लागू गर्ने, भन्सार कार्यालयलाई वन–स्टप सेवा केन्द्रमा रूपान्तरण गर्ने, साना व्यापारीका लागि छुट्टै सहज प्रक्रिया बनाउने तथा सीमा सुरक्षालाई सुव्यवस्थित र पारदर्शी बनाउने जस्ता उपायहरू प्रस्तुत भएका छन् । डिजिटल प्रणाली पूर्ण रूपमा व्यवस्थापनमा आए व्यापारमा पारदर्शिता बढ्ने, घुसखोरीको सम्भावना घट्ने, प्रक्रिया छिटो हुने र व्यावसायिक विश्वास बढ्ने अपेक्षा गरिएको छ । त्यस्तै, वन–स्टप सेवा केन्द्रले भन्सार, कर, निरीक्षण तथा प्रमाणिकरण सबै काम एउटै ठाउँबाट उपलब्ध गराउँछ, जसले समय तथा लागत दुवै घटाउनेछ ।
स्थानीय स्तरमा पनि निजी क्षेत्रसँगको समन्वय आवश्यक मानिन्छ । व्यापारिक संघ–संस्थाहरूले व्यवसायीको समस्या सरकारले सुन्ने वातावरण निर्माण गर्नुपर्ने र सीमामा प्राविधिक तथा मानव संसाधन दुवै पक्ष सबल बनाउनुपर्ने माग गर्छन् । भारत–नेपालबीचको सीमाक्षेत्रलाई दुवै देशले समान रूपमा व्यवस्थित र सुरक्षित बनाउनु आवश्यक छ, ताकि वैध व्यापार सहज र निरन्तर रहोस् ।
समग्रमा हेर्दा, नेपालगञ्ज–जमुना भन्सार नाका नेपालको पश्चिमी व्यापारिक चहलपहलको केन्द्र हो । यसको आर्थिक, सामाजिक र व्यवसायिक महत्व दिनदिनै बढिरहेको छ । आयात–निर्यात दुवै पक्षमा सक्रियता बढ्दै गएर यो नाका अहिले देशकै महत्वपूर्ण विन्दु मानिन्छ । तर, स्थायी र दिगो व्यापारिक विकासका लागि भन्सार प्रणालीको आधुनिकीकरण, पारदर्शिता, सुरक्षा र व्यवसायमैत्री नीतिहरू अत्यावश्यक देखिन्छन् ।
यदि सरकारले दिगो सुधारहरू प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गर्न सके, नेपालगञ्ज–जमुना सीमा भन्सार नाका केवल बाँके जिल्लालाई मात्र होइन, देशकै पश्चिम आर्थिक संरचनालाई मजबुत बनाउने स्तम्भका रूपमा उदाउने निश्चित छ । आर्थिक सुशासन र आधुनिक व्यापारिक पूर्वाधारसहितको भन्सार प्रणालीले नेपाल–भारत व्यापारलाई अझ सन्तुलित, सहज र दिगो बनाउने सम्भावना धेरै छ । यसको सफल रूपान्तरणले पश्चिम क्षेत्रको समग्र विकासलाई नयाँ उचाइमा पुर्याउनेछ ।
