रुपनी घर्ती मगर
बाँके । बाँके जिल्लामा पछिल्ला केही वर्षयता पर्यटन र व्यापारिक वातावरण तीव्र रूपले परिवर्तन भइरहेको छ । नेपालगञ्जलाई केन्द्र मान्ने हो भने यो क्षेत्र भारतसँगको सीमा व्यापार, स्वास्थ्य–पर्यटन, धार्मिक यात्रा, सरकारी तथा गैरसरकारी कार्यालयहरूको गतिविधि, आन्तरिक पर्यटकको आवागमन जस्ता कारणले होटल तथा रेस्टुरेन्ट उद्योगका लागि महत्वपूर्ण केन्द्र बनिसकेको छ। त्यही कारण पछिल्लो दशकमा यहाँ होटल व्यवसायमा निरन्तर लगानी बढेको देखिन्छ ।

नेपालगञ्ज, कोहलपुर, खजुरा, राप्तीसम्म फैलिएको होटल उद्योगले अब आफ्नो आय–व्यय, चुनौती र सम्भावनाबारे गम्भीर मूल्यांकन गर्नुपर्ने अवस्था आएको छ । यस क्षेत्रका होटलहरू तीन प्रकारमा विभाजित छन् । लक्जरी वा तीन–चार तारे श्रेणीका होटल, व्यापारिक यात्रुका लागि लक्षित मध्यमस्तरका लज–गेस्टहाउस र परम्परागत पारिवारिक शैलीमा सञ्चालन हुने साना–मझौला होटल । यी सबैले फरक–फरक ग्राहक वर्गलाई लक्षित गर्छन् ।

नेपालगञ्जको होटल व्यवसाय विशेषतः सीमापार व्यापार, सरकारी तथा गैरसरकारी कार्यालयहरूले आयोजना गर्ने सेमिनार–कन्फरेन्स, मेडिकल पर्यटन, धार्मिक यात्रु र आन्तरिक पर्यटकमा निर्भर रहन्छ । सीमावर्ती बजारको केन्द्र भएकाले भारतका विभिन्न राज्यबाट दैनिक रूपमा सयौँ मानिस नेपालगञ्ज भित्रिने गर्छन् । उनीहरूको बसोबास, उपचार, किनमेल तथा धार्मिक स्थल भ्रमणका कारण होटलमा चहलपहल बढेको देखिन्छ । साथै, बाँके राष्ट्रिय निकुञ्ज नजिकका होटलहरूमा जंगल सफारी तथा प्रकृति–पर्यटनका कारण मध्यमस्तरको पर्यटक आवागमन कायम रहन्छ ।

होटल व्यवसायीहरूका अनुसार अहिले नियमित आम्दानीका प्रमुख स्रोत कन्फरेन्स तथा सेमिनार, खानपान सेवा, बसोबास सुविधा र विवाह तथा पारिवारिक कार्यक्रम हुन् । नेपालगञ्जमा सरकारी तथा गैरसरकारी कार्यशाला वर्षभरि भइरहने भएकाले धेरै होटलहरूलाई स्थिर आम्दानी प्राप्त हुन्छ । तर आम्दानीसँगै सञ्चालन खर्चसमेत उच्च छ । होटल सञ्चालनमा कर्मचारी तलब, बिजुली, इन्टरनेट, किचन सामग्री, सरसफाइ, नियमित मर्मत, लाइसेन्स नवीकरण शुल्क, कर तथा बैंक ऋणको किस्ता प्रमुख रूपमा पर्ने हुँदा धेरै होटलहरू दबाबमा परिरहेका छन् ।

विशेषगरी बिजुलीको लागत र कर्मचारी तलबमा भएको वृद्धि मध्यमस्तरका होटलका लागि ठूलो चुनौती बनेको छ । उच्च गुणस्तरका कक्षमा एयर–कन्डिसन, जिम, स्विमिङ पुल र रेस्टुरेन्ट सञ्चालन गर्नुपर्ने भएकाले उत्पादन लागत झनै बढ्ने गर्छ । कोरोना महामारीको समयमा बाँकेका होटल उद्योग सर्वाधिक प्रभावित क्षेत्रमध्ये एक थियो । पर्यटक आवागमन ठप्प हुँदा धेरै होटलहरू ६० देखि ७० प्रतिशतसम्म नोक्सानीमा पुगे । हरेक महिनाको स्थिर खर्च थेग्न नसक्दा कतिपयले कर्मचारी कटौती गरे, केही अस्थायी रूपमा बन्द गर्न बाध्य भए । तर महामारीपछि स्वास्थ्य–पर्यटनको माग तीव्र रूपमा बढ्यो ।

भारतका नागरिक नेपालमा उपचारका लागि आउने क्रम बढेपछि होटल व्यवसायले पुनः गति लिन थाल्यो । कन्फरेन्स पर्यटन, आन्तरिक भ्रमण र सरकारी कार्यालयहरूको कार्यक्रम व्यवस्थापनसँगै होटल उद्योग क्रमशः स्थिरायला पुगेको देखिन्छ । अझै पूर्णरूपमा महामारीअघिको स्तरमा नफर्किए पनि धेरै व्यवसायीले ‘अब सुधारोन्मुख अवस्थाका संकेत’ देखिएको बताउँछन् ।

नेपालगञ्ज र आसपासका क्षेत्रमा पछिल्ला वर्षहरूमा धेरै नयाँ होटल खुलेका छन् । तर ग्राहक वृद्धि त्यति अनुपातमा नभएकाले प्रतिस्पर्धा बढेर आयस्रोतमा प्रभाव परिरहेको छ। साना–मझौला होटलहरू यस प्रतिस्पर्धाबाट झनै प्रभावित छन्, किनकि उच्च सुविधायुक्त होटलले विवाह, बैठक तथा अन्य कार्यक्रमहरू आफ्नो तर्फ तान्ने गरेका छन् ।

दोस्रो ठूलो चुनौती प्रशिक्षित जनशक्तिको अभाव हो । होटल उद्योगमा शेफ, हाउस–किपिङ, फ्रन्ट–डेस्क म्यान्डेरबाट अनुभवी कर्मचारी आवश्यक पर्छन्। तर बाँकेमा यस्ता दक्ष जनशक्ति कम उपलब्ध हुने भएकाले सेवा–गुणस्तरमा प्रभाव पर्न जान्छ। अनुभवहीन कर्मचारीले ग्राहक सन्तुष्टिमा कमी ल्याउँदा पुनरागमन दरमा कमी देखा पर्न थालेको केही व्यवसायीको अनुभव छ ।

होटल उद्योग पूँजी–प्रधान व्यवसाय भएकाले धेरैजसोले बैंकको ऋणमा आधारित भएर व्यवसाय चलाइरहेका छन्। पछिल्ला वर्षमा बैंक ब्याजदर उच्च हुँदा व्यवसायीहरूमा ठूलो दबाब देखिएको छ । महामारीका बेला पाएको राहतपछि ब्याजदर पुनः बढेपछि खासगरी मध्यमस्तरका होटलहरू ‘ऋण तिर्नै धौधौ’ अवस्थामा पुगेका छन्। आय घट्दा नियमित किस्ता तिर्न कठिन हुने र नयाँ लगानी गर्न झन् जोखिमपूर्ण बन्ने समस्या बढेको छ ।

नेपालगञ्जमा खुला पार्टी प्यालेस, सामुदायिक भवन, रिसोर्टजस्ता वैकल्पिक स्थलहरूको संख्या बढेसँगै होटलहरूले परम्परागत आफ्नै सभा–हलको माग घटेको महसुस गर्न थालेका छन् । पहिले विवाह, भोज तथा ठूला कार्यक्रम होटलमै हुने प्रवृत्ति थियो, तर अहिले ‘ओपन भेन्यु’ मा कार्यक्रम गर्न चाहने ग्राहक बढेका छन्। यसले होटललाई खानपान सेवा तान्नुका साथै बैठक–समारोह व्यवसायमा पनि प्रभाव पारेको छ ।

बाँके राष्ट्रिय निकुञ्ज, खजुरा–राप्ती पर्यटन क्षेत्र, स्थानीय संस्कृति तथा परम्परागत भोजनका कारण बाँकेमा पर्यटक आकर्षित गर्ने ठूलो सम्भावना छ । तर आवश्यक पूर्वाधारको अभाव मुख्य चुनौती बनेको छ । अनुभवी गाइडको कमी, ट्राभल–एजेन्सी तथा होटलबीचको कमजोर समन्वय, सार्वजनिक यातायात सुविधा अभाव, पर्यटन सूचना केन्द्रको अभावजस्ता कारणले पर्यटक लम्बे समय बस्न रुचाउँदैनन् ।

यदि पूर्वाधार सुधार, होमस्टे प्रबर्द्धन, जंगल सफारीको सुदृढ व्यवस्था र स्थानीय भोजन–संस्कृतिको ब्रान्डिङ भए बाँकेले पर्यटक बसाइ अवधि बढाउन सक्थ्यो भन्ने पर्यटन व्यवसायीहरूको धारणा छ । यद्यपि चुनौती धेरै भए पनि बाँकेमा होटल व्यवसायका लागि सम्भावनाको दायरा अझै विशाल छ । मेडिकल टुरिजमको माग स्थिररूपमा बढिरहेको छ, जसले नेपालगञ्जलाई स्वास्थ्य–सेवा केन्द्रका रूपमा स्थापित गरिरहेको छ ।

भारतीय पर्यटकलाई लक्षित सेवा, स्वास्थ्य–परामर्श प्याकेज, सुविधा सम्पन्न कक्ष र इन–हाउस खानपान सेवा सजिलै विस्तार गर्न सकिन्छ । साथै धार्मिक पर्यटन पनि बढ्दो छ । बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्ज, राप्ती क्षेत्र, हिन्दू–बौद्ध धर्मावलम्बीका धार्मिक स्थल र रंगीन स्थानीय संस्कृति पर्यटकका लागि आकर्षण बन्न सक्छ। होटलहरूले स्थानीय परिकार, थारू संस्कृति, गाउँ पर्यटन तथा होमस्टे सहितका प्याकेज विकास गर्न सके बजार विस्तार सम्भव देखिन्छ ।

कन्भेन्सन पर्यटन अर्थात् सेमिनार, कार्यशाला, प्रशिक्षण र बैठकका लागि नेपालगञ्ज उपयुक्त केन्द्र हो । विमानस्थल, सिमानामा दैनिक व्यावसायिक गतिविधि र सरकारी कार्यालयको बाक्लो उपस्थितिले आगामी वर्षहरूमा होटल उद्योगको आय बढाउन मद्दत गर्ने अनुमान गर्न सकिन्छ । बाँकेका होटल व्यवसायीहरूको आर्थिक अवस्था समग्र रूपमा हेर्दा ‘सुधारोन्मुख तर अस्थिर’ रहेको देखिन्छ । महामारीपछि व्यवसाय उठ्ने संकेत देखिएकाले उद्योग फेरि गतिशील बन्दैछ, तर प्रतिस्पर्धा, उच्च लागत, दक्ष जनशक्तिको कमी र बैंक ऋणको चापले असहजता कायम छ ।

दिगो रुपमा अगाडि बढ्न होटलहरूलाई सेवाको गुणस्तर बढाउने, व्यवस्थापन प्रणाली आधुनिकीकरण गर्ने, डिजिटल प्रमोशनलाई प्राथमिकता दिने, स्थानीय पर्यटन स्रोत–साधनसँग समन्वय बढाउने तथा सरकारी निकायसँग पूर्वाधार विकासमा सहकार्य गर्न आवश्यक छ । यदि यी सुधारहरू समयमै लागू भए बाँकेको होटल उद्योगले निकट भविष्यमै देशकै प्रमुख पर्यटन–व्यापारिक गन्तव्यका रूपमा आफ्नो पहिचान मजबुत बनाउन सक्नेछ ।