रुपनी घर्ती मगर, बाँके । नेपालमा इन्टरनेट पहुँच विस्तार र स्मार्टफोनको सहज उपलब्धतापछि सामाजिक सञ्जाल युवाहरूको दैनिक जीवनको अभिन्न हिस्सा बनेको छ । फेसबुक, इन्स्टाग्राम, टिकटक, युट्युब र स्न्यापच्याट जस्ता डिजिटल प्लेटफर्महरू आजका युवाहरूका लागि केवल मनोरञ्जनका माध्यम मात्र होइनन्, यी उनीहरूको सामाजिक सम्बन्ध, सांस्कृतिक दृष्टिकोण, पहिचान निर्माण, विचार अभिव्यक्ति, सूचना पहुँच र राजनीतिक सहभागितासम्म प्रभावित गर्ने शक्तिशाली माध्यममा रूपान्तरित भएका छन् ।
सामाजिक सञ्जालमा युवाहरूको निर्भरता दिनप्रतिदिन तीव्र गतिमा बढिरहेको छ, जसको प्रभाव सामाजिक र सांस्कृतिक दुवै क्षेत्रमा देखिन थालेको छ । नेपालका विभिन्न अध्ययनहरूले युवा उमेर समूहमा दैनिक रूपमा सामाजिक सञ्जाल प्रयोग अत्यधिक रहेको पुष्टि गरेका छन्, विशेषगरी १६–३० वर्ष उमेर समूह सबैभन्दा सक्रिय प्रयोगकर्ता रहेको उल्लेख गरिएको छ ।
सामाजिक सञ्जालको सकारात्मक पक्ष हेर्दा, यसले युवाहरूलाई विचार आदानप्रदान, स्वतन्त्र अभिव्यक्ति, सिर्जनात्मकता प्रदर्शन र विश्वव्यापी समुदायसँग जोडिने अवसर प्रदान गर्दछ। आजका युवाहरू विश्वका विभिन्न संस्कृतिहरू, सिर्जनात्मक अभिव्यक्तिहरू, शैक्षिक स्रोतहरू र नयाँ सीपहरू सजिलै सिकिरहेका छन् । धेरै युवा नेपालीहरू परदेशमा रहेका आफन्त, साथी वा रोजगारमा रहेका परिवारसँग सामाजिक सञ्जालमार्फत नजिक महसूस गर्छन्, जसले सामाजिक सम्बन्धमा नयाँ न्यानोपन ल्याएको छ ।
डिजिटल प्लेटफर्ममार्फत व्यवसायिक अवसर थप बलियो हुँदै गएको छ । धेरै युवाहरू अनलाइन मार्केटिङ, कन्टेन्ट क्रिएसन, इन्फ्लुएन्सर गतिविधि र डिजिटल उद्यमशीलतामा आर्कषण बढाइएको देखिन्छ । यी माध्यमहरूले युवाहरूलाई आर्थिक रूपमा आत्मनिर्भर बन्ने अवसर पनि प्रदान गरिरहेका छन्, जुन नेपाली समाजमा सकारात्मक परिवर्तनको सूचक मान्न सकिन्छ ।
तर, यति मात्र सकारात्मक प्रभावले सामाजिक सञ्जालको वास्तविक चित्र पूरा हुँदैन । यसले सिर्जना गरेका सामाजिक आणि सांस्कृतिक चुनौतीहरू अझ गम्भीर छन् । धेरै युवा दिनको धेरै घण्टा सामाजिक सञ्जालमै बिताउने गरेका छन्, जसले समय व्यवस्थापन, अध्ययन, मानसिक स्वास्थ्य र सामाजिक व्यवहारमा नकारात्मक असर पार्ने गरेको छ ।
लगातार ‘अनलाइन उपस्थित’ रहनुपर्ने दबाबले युवा पुस्तामा तनाव, आत्मविश्वास कमी, तुलना प्रवृत्ति र आत्म–पहिचान सम्बन्धी संकट बढिरहेको देखिन्छ । स्वयंप्रतिको असन्तुष्टि, रूप र जीवनशैलीमा अवास्तविक अपेक्षा, तथा जनाउने प्रवृत्तिले विशेष गरी किशोरीहरू बढी प्रभावित भएको अनुभव गरिन्छ । सामाजिक सञ्जालले देखाइका ‘आदर्श जीवनशैली’ र ‘सुन्दरता मापदण्ड’ जस्ता तत्वहरू युवाहरूलाई मानसिक रूपमा अस्थिर बनाउन सक्छन्, जुन विश्वभर नै देखिएको समस्या नेपालमा पनि तीव्र रूपमा उस्तै छ ।
सांस्कृतिक प्रभावको दृष्टिले हेर्ने हो भने, सामाजिक सञ्जालले परम्परागत र आधुनिक संस्कृतिबीचको सम्बन्धलाई नयाँ मोड दिएको छ । एकातिर, युवाहरूले आफ्नो संस्कृति, कला, भाषा र पहिचानलाई डिजिटल मञ्चमा साझा गर्ने अवसर पाएका छन्, अर्कोतिर, पश्चिमी संस्कृतिको प्रभावले नेपाली परम्परागत चाड–बाड, पहिरन, सभ्यता र व्यवहारमा परिवर्तन आएको छ ।
विशेष गरी शहर केन्द्रित युवा वर्गमा विदेशी चाडपर्व, फेशन, बोलचाल र जीवनशैलीप्रतिको आकर्षण बढेको देखिन्छ । परम्परा र आधुनिकताबीच सन्तुलन कायम राख्न नसक्दा धेरै अभिभावकहरू चिन्तित देखिन्छन् । सामाजिक सञ्जालको अर्को संवेदनशील पक्ष हो—भ्रम फैलावट, गलत सूचना, अफवाह र दुरुपयोग हो । झुटा समाचार, भ्रामक तथ्य, जनमत निर्माणमा प्रभाव पार्ने गतिविधि तथा साइबर अपराधका घटनाहरू बढिरहेको अवस्था देखिन्छ । युवाहरूले समाचार र सूचना प्राप्तिमा सामाजिक सञ्जाललाई प्राथमिक स्रोत बनाउने भएकाले, तथ्य जाँच, स्रोत पहिचान र सूचनाको विश्वसनीयताबारे सचेतता अझै पर्याप्त छैन । यसले सामाजिक र राजनीतिक धारणा निर्माणमा नकारात्मक असर पार्ने सम्भावना बढाएको छ ।
बाँके जिल्लाको स्थानीय परिप्रेक्ष्यमा कुरा गर्दा, यहाँका ग्रामीण तथा शहरी युवक–युवती दुवै समूह सामाजिक सञ्जाल प्रयोगमा तीव्र रूपमा सक्रिय देखिन्छन् । बाँकेका शहरी क्षेत्रमा अध्ययनरत युवाहरूले सामाजिक सञ्जाललाई मुख्यतः अध्ययन सामग्री खोज्ने, अनलाइन क्लास लिन, समाचार बुझ्ने, राजनीतिक तथा सामाजिक बहसमा सहभागी हुने माध्यमका रूपमा प्रयोग गर्छन् । उनीहरूका अनुसार सामाजिक सञ्जालले आफूलाई विश्वव्यापी रूपमा जोडेको महसुस गराएको छ । नेपालगञ्जका केही युवाहरूले भने, “सामाजिक सञ्जालले हाम्रो आवाज ठूलो बनाइदिएको छ, हामीले उठाएका मुद्दा छिट्टै सार्वजनिक ध्यानमा पुग्छ,” भन्ने धारणा राखेका छन् ।
यता ग्रामीण बाँकेका युवाहरूको प्रयोग प्रकृति केही भिन्न छ । गाउँका युवाहरू मुख्यतः मनोरञ्जन, पारिवारिक वा सामाजिक सम्बन्ध कायम राख्ने, साना व्यापार प्रवर्द्धन गर्ने र जागिर वा विदेश सम्बन्धी जानकारी खोज्ने उद्देश्यले सामाजिक सञ्जाल उपयोग गर्ने गरेका छन् । कति गाउँका अभिभावकहरूले भनेका छन्, “हाम्रो छोराछोरी फोनमै धेरै समय बस्छन्, घरायसी काम र समाजिक गतिविधिमा रुचि घट्दै गएको छ ।” ग्रामीण महिलाहरूले पनि सामाजिक सञ्जाल प्रयोग गर्न थालेका छन्, जसले उनीहरूलाई सूचना पहुँच र आत्मविश्वासमा सकारात्मक प्रभाव पारेको छ । तर कतिपयले गलत सामग्री, अनावश्यक प्रेम प्रस्ताव र गोपनीयता जोखिमका कारण असहजता महसुस गरेको बताउँछन् ।
शहरी युवाहरूले सामाजिक सञ्जाललाई अभिव्यक्ति, अवसर र पहिचानको माध्यमका रूपमा उपयोग गरे पनि, ग्रामीण युवाहरूले यसलाई मुख्यतः बाह्य संसार बुझ्ने झ्यालको रूपमा प्रयोग गर्ने गरेको पाइन्छ । तर दुवै समूहले सामाजिक सञ्जालले आफूहरूलाई शैक्षिक, आर्थिक तथा सामाजिक रूपमा फाइदा पुर्याएको बताउँछन्, त्यहीबेला यसले मानसिक तनाव, समयको दुरुपयोग र सामाजिक दूरी पनि बढाएको उल्लेख गर्छन् ।
सामाजिक सञ्जाल प्रयोगबाट आएको यी विविध प्रभावले स्पष्ट देखाउँछ कि आजको युवा पुस्ता डिजिटल संस्कृतिसँग गहिरो रूपमा गाँसिएको छ । न त यसलाई पूर्ण रूपमा नकार्न सकिन्छ, न त यसले उत्पन्न गरेका चुनौतीलाई बेवास्ता गर्न सकिन्छ । आवश्यक भनेको भनेको स्वस्थ, जिम्मेवार र सचेत उपयोगतर्फ युवाहरूलाई प्रेरित गर्नु हो । आवश्यक डिजिटल साक्षरता, साइबर सुरक्षा ज्ञान, तथ्य जाँच क्षमता, समय व्यवस्थापन जस्ता कुरामा शैक्षिक संस्था, परिवार र समाजले ध्यान पुर्याउन जरुरी छ ।
अन्ततः, सामाजिक सञ्जाललाई युवाहरूले आफ्नो विकासका लागि अवसरको रूपमा रूपान्तरण गर्न सक्छन्, यदि उनीहरूले यसको दुवै पक्ष—सकारात्मक र नकारात्मक—सन्तुलित ढंगले बुझेर प्रयोग गर्न सके भने। नेपालको युवा पुस्ता डिजिटल युगको मोडमा उभिएको छ, जहाँ सामाजिक सञ्जालले उनीहरूको जीवनशैली, पहिचान, सोच र संस्कृतिमा अभूतपूर्व परिवर्तन ल्याइरहेको छस तर यो परिवर्तन कस्तो दिशातर्फ लैजान्छ भन्ने कुरा आजकै सचेत अभ्यास र जिम्मेवार उपयोगमा निर्भर रहनेछ ।
