रुपनी घर्ती मगर, बाँके । बाँके जिल्लामा पछिल्लो दशकयता सञ्चार माध्यमहरूको संरचना, पहुँच र उपभोग–ढाँचामा आमूल परिवर्तन आएको छ । परम्परागत प्रिन्ट र रेडियो–टेलिभिजनको वर्चस्वलाई चुनौती दिँदै अनलाइन पत्रकारिता तीव्र गतिमा अगाडि बढिरहेको छ । प्रविधिको विस्तार, इन्टरनेट पहुँचमा वृद्धिदेखि स्मार्टफोनको सर्वसुलभ प्रयोगसम्मका कारणले बाँकेमा अनलाइन समाचार माध्यमहरूको संख्या उल्लेख्य रूपमा बढेको छ ।

नेपालगञ्ज र कोहलपुर जस्ता शहरी क्षेत्रदेखि ग्रामीण तहसम्म अनलाइन सामग्री पढ्ने, हेर्ने र सेयर गर्ने संस्कृति तीव्र रूपमा फैलिएको छ । यसले जानकारी प्राप्त गर्ने सरल, शीघ्र र सुलभ माध्यमका रूपमा अनलाइनलाई स्थापित गरिदिएको छ । तथापि, यति छिटो र तीव्र विस्तारसँगै विश्वसनीयता, पत्रकारिताको नैतिकता, स्रोतको प्रामाणिकता र सूचनाको गुणस्तरमा चुनौतीहरू पनि उत्तिकै गम्भीर रूपमा देखा परिरहेका छन् ।

अनलाइन माध्यमको संरचनागत विस्तारलाई हेर्दा यसको मुख्य प्रेरक शक्ति कम लागत र सहज प्रवेश हो । परम्परागत प्रिन्ट वा प्रसारण माध्यम सञ्चालन गर्न ठूलो लगानी, पूर्वाधार, सामग्री उत्पादन प्रक्रिया र जनशक्ति आवश्यक पर्छ । तर अनलाइन मिडिया निर्वाहका लागि कम्तिमा कम्प्युटर, इन्टरनेट र केही दक्ष व्यक्तिको सहभागितामात्रै काफी हुने भएकाले बाँकेमा धेरै युवाहरूले स्थानीय स्तरमै अनलाइन पोर्टल सञ्चालन गर्न थालेका छन् ।

यसरी साना–ठूला गाउँ–नगरमा एक प्रकारको ‘डिजिटल हाइपर–लोकल जर्नालिज्म’ को विकास भएको देखिन्छ । स्थानिय विषयवस्तु, तत्कालको घटना र जनताको चासोलाई समेट्ने अनलाइन पोर्टलहरू सहजै सामाजिक सञ्जालमार्फत निकै ठूलो पाठक वर्गसम्म पुगिरहेका छन् । यसले अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता र सूचनाको पहुँचलाई विस्तार गरेको मानिन्छ ।

तर अनलाइनको यही सहजता नै बाँकेमा पत्रकारिताको विश्वसनीयताका लागि सबैभन्दा ठूलो चुनौती पनि बन्दै गएको छ । धेरै अनलाइनहरू दर्ता प्रक्रियादेखि सञ्चालकहरूको पत्रकारिता प्रशिक्षणसम्म स्पष्ट संरचना वा मापदण्डमा आधारित नभएको देखिन्छ । कतिपय पोर्टलहरू राजनीतिक वा व्यावसायिक समूहको प्रभावमा सञ्चालन हुन्छन्, जसले समाचारको वस्तुनिष्ठता र सन्तुलनमा प्रश्न खडा गर्छ ।

अनुसन्धान आधारित सामग्रीभन्दा शीर्षक केन्द्रित र क्लिक–आकर्षण हुने खबरहरू प्राथमिकतामा देखिन्छन् । अपुष्ट सूचना, हतारमा तयार गरिएका समाचार, सामाजिक सञ्जालमा देखिएको सामग्रीलाई जस्ताको तस्तै उस्तै उचाल्ने प्रवृत्ति बढेका कारण विश्वसनीयता कमजोर बन्दै गएको छ । बाँकेजस्तो बहुसांस्कृतिक, बहुभाषिक र भौगोलिक विविधता भएको जिल्लामा सूचनाको संवेदनशीलता अझ बढ्छ ।

यहाँको सामाजिक संरचना, राजनीतिक गतिविधि, सुरक्षा अवस्था, सीमा क्षेत्रका घटनाहरू आदिमा समाचारको विश्वसनीयता अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ । तर कतिपय अनलाइनहरूले संवेदनशील विषयलाई पुष्टि बिना वा सम्बन्धित पक्षको धारणा नलिई प्रकाशन गर्ने गरेको विभिन्न अध्ययन र अवलोकनले देखाउँछ । यसले सामाजिक तनाव, गलत धारणा र अफवाह फैलिने जोखिम बढाउँछ । सस्तो लोकप्रियता र क्लिक संख्या नै प्राथमिक मापदण्ड बन्न थालेपछि पत्रकारिताको मूल मूल्य ‘वस्तुनिष्ठता’ र ‘सत्यपरकता’ कमजोर बन्दै गएको छ ।

अर्कोतर्फ, अनलाइन पत्रकारितामा क्षमता अभिवृद्धि, तालिम, व्यावसायिक प्रशिक्षण र संस्थागत संरचनाको कमी पनि उल्लेखनीय चुनौती हो । धेरै सञ्चालक वा रिपोर्टरहरू पत्रकारिताको आधारभूत सिद्धान्त, कानुनी प्रावधान, प्रेस स्वतन्त्रताको सीमारेखा, तथ्य–जाँच प्रक्रिया वा डिजिटल सुरक्षा सम्बन्धी ज्ञान बिना नै समाचार तयार गर्छन् । प्रेस काउन्सिल नेपालले समय–समयमा अनलाइन दर्ता र श्रेणीकरण सम्बन्धी प्रक्रिया अघि सारे पनि स्थानीय स्तरमा यसको कार्यान्वयन चुनौतीपूर्ण बन्दै आएको छ ।

बाँकेका धेरै अनलाइनहरूले प्रेस काउन्सिलको आचारसंहिताको पूर्ण पालना गरेका भेटिँदैनन् । पत्रकारहरूलाई पेशागत संरक्षा, न्यूनतम तलब, बीमा वा करियर विकासका अवसरहरू नहुँदा उनीहरू कामप्रति केन्द्रित हुनभन्दा बढी तत्कालिक आर्थिक स्रोत खोज्न बाध्य हुने अवस्था पनि छ, जसको प्रत्यक्ष असर सामग्रीको गुणस्तरमा देखिन्छ ।

अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष हो—सामाजिक सञ्जालको प्रभाव । फेसबुक पेज, टिकटक वा युट्युब च्यानलले समाचार उत्पादन र वितरणको स्वरूप उल्टाइदिएको छ । धेरै अनलाइनले यही प्लेटफार्मबाट आफ्नो पहुँच विस्तार गर्छन्, तर यही माध्यमले गलत सूचना अत्यन्त छिटो फैलाउने जोखिम पनि बोकेको छ । कतिपय अनलाइनले सामाजिक सञ्जालमा ट्रेन्ड गरेका विषयहरूमै भर पर्ने, तथ्यजाँच नगरी सामग्री प्रकाशन गर्ने, व्यक्तिको निजी जीवन वा संवेदनशील विषयलाई सनसनी बनाउने प्रवृत्ति देखिन्छ ।

बाँकेमा पछिल्ला वर्षहरूमा केही घटनामा अनलाइन र सामाजिक सञ्जालको गलत हेडलाइन वा अपुष्ट समाचारका कारण स्थानीय प्रशासन हस्तक्षेप गर्न बाध्य भएको तथ्य पनि उल्लेखनीय छ । यसै बीच, सरकार र स्थानीय निकायहरूको विज्ञापन वितरण प्रणालीको अस्पष्टता पनि अनलाइन मिडियाको टिकाउपनमा चुनौती बन्दै आएको छ । प्रिन्ट वा टेलिभिजनजस्तो व्यवस्थित वर्गीकरण नभएपछि अनलाइनहरूले आर्थिक स्रोत सुरक्षित गर्न कठिनाइ भोग्छन् । आर्थिक दबाबले कतिपय पोर्टलहरू बेजाँयज विज्ञापन, ‘पेड न्यूज’ वा ‘प्रेसर–जर्नालिज्म’ जस्ता कमजोर अभ्यासमा निर्भर बन्ने सम्भावना बढाउँछ ।

आर्थिक अस्थिरताले दीर्घकालीन सञ्चालनमा समस्या ल्याउँछ र पत्रकारहरूको पेशागत स्वाधीनतालाई पनि नकारात्मक रूपमा प्रभावित गर्छ । यद्यपि यी चुनौतीहरूबीच पनि अनलाइन माध्यमहरूको सकारात्मक पक्षलाई बेवास्ता गर्न सकिँदैन । आपतकालीन घटना, दुर्घटना, प्राकृतिक विपत्ति वा स्थानीय चुनावजस्ता अवस्थामा अनलाइन माध्यमहरू सबैभन्दा छिटो र प्रभावकारी सूचना स्रोतका रूपमा उभिएका छन् ।

स्थानीय मुद्दा, सीमान्तकृत समूहका विषयवस्तु, युवा–विषय, मनोरञ्जन र प्रविधिसम्बन्धी सामग्री अनलाइन पत्रकारितामार्फत व्यापक रूपमा प्रस्तुत हुन थालेका छन् । नागरिक पत्रकारिता र प्रत्यक्ष प्रतिवेदन (लाईभ रिपोर्टिङ) ले जनतालाई घटनास्थलको वास्तविक स्थिति बुझ्न सहज बनाएको छ । यसरी अनलाइन माध्यमले लोकतान्त्रिक समाजमा सूचनाको प्रवाहलाई तीव्र, पारदर्शी र सहभागी बनाउने सम्भावना बोकेको छ ।

अन्ततः, बाँकेमा अनलाइन समाचार माध्यमहरूको वृद्धि एक प्राकृतिक र अपेक्षित परिवर्तन हो, तर यसको विश्वसनीयता सुनिश्चित गर्न बहु–आयामिक सुधार आवश्यक देखिन्छ । पहिलो, पत्रकारहरूको क्षमता अभिवृद्धि, नियमित तालिम, तथ्यजाँच संस्कृति र अनुसन्धान–आधारित पत्रकारिता प्रोत्साहन गर्नुपर्छ । दोस्रो, अनलाइन दर्ता, श्रेणीकरण र आचारसंहिताको कार्यान्वयन कडाइका साथ हुनुपर्छ ।

तेस्रो, मिडिया साक्षरता जनस्तरमा विस्तार गर्न सकेमा मानिसले विश्वसनीय र अविश्वसनीय स्रोत छुट्याउन सिक्नेछन् । चौथो, विज्ञापन वितरणमा पारदर्शिता र अनलाइन मिडियाका लागि दीर्घकालीन आर्थिक संरचना आवश्यक छ । यस प्रकार, अनलाइन पत्रकारिता बाँकेमा अवसर र चुनौती दुवै बनेर प्रस्तुत भइरहेको छ । यसको स्वस्थ, विश्वसनीय र पेशागत विकासका लागि पत्रकार, सञ्चालक, नियमनकारी निकाय, शैक्षिक संस्था र सर्वसाधारण सबैको भूमिका महत्त्वपूर्ण रहन्छ ।

सही मार्गनिर्देशन, नैतिकता र तथ्य–आधारित समाचार उत्पादनलाई प्राथमिकता दिन सक्यो भने अनलाइन माध्यम बाँकेको सूचना–प्रणालीलाई अझै प्रभावकारी, उत्तरदायी र जनमुखी बनाउन सक्षम हुनेछ ।