खिल प्रसाद भुषाल, बाँके । आज मे ५ अर्थात विश्व भरका श्रमजीवी र मेहनतकस वर्गका प्रातः स्मरणीय गरु कार्ल हेनरिक मार्क्स को जन्मदिन । दर्शनका हिसावले ऐतिहासिक द्वान्दात्मक भौतिकवाद, आर्थिक वा अर्थव्यास्थाका हिसावले अतिरिक्त वेसी मूल्यको सिद्धान्त (पूँजी) र समाज निर्माण र संचालनका हिसाबकिताब वैज्ञानिक समाजवाद वा साम्यवादी व्यास्थाका महान दार्शनिक विचारक तथा समाजशास्त्री गरु कार्ल मार्क्सको पर्न गएको जन्मदिनका अवसरमा संसारकै वर्गीय,
जातीय, लैङ्गिक चथा विभिन्न प्रकारका शोषण उत्पीडनमा परेका वर्ग समुदाय र क्षेत्रलाई महान कार्ल हेनरिक मार्क्सले देखाएको मुत्ती पथमा आबद्ध हुन अनुरोध गर्दै श्रमजीवी वर्गको हितार्थ आफ्नो जीवन अर्पण गर्ने अठोट गर्नु भएका मार्क्सले फ्रेडरिक एंगेल्स को रुपमा आफ्नै जस्तो विचारधारा भएको एक अति भरपर्दो सहयोगी र साथी भेट्टाउनु भयो ।
मार्क्स भन्दा दुई वर्ष कान्छा एंगेल्सको जन्म राइन प्रान्तको बार्मेन शहरमा भएको थियो । “राजनीतिक अर्थशास्त्रको आलोचनाको रूपरेखा’ शीर्षक एंगेल्सको कृतिसँग मार्क्सको परिचयपछि उहाँहरुबिच पत्र व्यवहार सुरु भयो । अगस्त १८४४ मा बेलायतबाट जर्मनी फर्कंदा एंगेल्सले पेरिसमा मार्क्ससँग भेट गर्नुभयो । दश दिनको उहाँहरुको यस संसर्गमा पछि गएर एंगेल्सले सम्झना गर्नु भएको थियो, ‘सबै सैद्धान्तिक क्षेत्रमा हाम्रो पूणर्रुपमा देखा पर्यो र त्यसै बेलादेखि हाम्रो संयुक्त कार्य पनि सुरु भयो ।’
मार्क्स र एंगेल्सको यस ऐतिहासिक भेटले एक असाधारण मित्रता र दुई महान दिग्गजहरुको सहयोगको थालनी गर्यो । यस सहयोगले मजदुरवर्गलाई वैज्ञानिक क्रान्तिकारी सिद्धान्तद्वारा सुसज्जित पारेको थियो, सर्वहारा पार्टीको रणनीतितिर कार्यनीतिको जग बसालेको थियो । मार्क्स र एंगेल्स विश्व कम्युनिस्ट आन्दोलनका मार्गदर्शक हुन् । उनीहरुले देखाएको मार्गमा विश्वभरका कम्युनिस्टहरु हिँडिरहेका छन् । विश्व कम्युनिस्ट आन्दोलनमा कार्ल मार्क्सको सर्वाधिक योगदान रहेको छ ।
उहाँले आफ्ना सहकर्मी एंगेल्ससँग मिलेर विश्व कम्युनिष्ट आन्दोलनको घोषणापत्र, पुँजी लगायत दर्जनौँ ऐतिहासिक कृतिहरु तयार पार्नु भयो । जसले साम्यवादी आन्दोलनमा लाग्नेहरुका लागि सदासर्वदा मार्गदर्शन गरिरहने छ । हाल मार्क्स हाम्रो सामु हुनुहुन्न । तथापि उहाँको मार्गदर्शक सिद्धान्तले उहाँ विश्वभरीका कम्युनिस्टहरुको मुटुको धड्कन हुनुहुन्छ । अमर महान व्यक्तित्व हुनुहुन्छ ।
1830-1835 को अवधिमा Friedrich–Wilhelm Gymnasium मा पढ्नुभयो । त्यसपछि उनले बोन र बर्लिन विश्वविद्यालयहरूमा आफ्नो अध्ययन जारी राखे, जहाँ उनले कानून, दर्शन र इतिहास अध्ययन गरे । आफ्नो अध्ययन पूरा गरेपछि, मार्क्सले दर्शनमा आफ्नो डक्टरेट प्राप्त गरे । युनिभर्सिटीमा प्राध्यापक बन्ने र पढाउने आशामा उनी आफ्नी जीवन पत्नीसँग बोन गए, तर उनी विपक्षी राइन अखबारका सम्पादक र पत्रकार बने, जहाँ उनले साहसपूर्वक सरकारको आलोचना गरे ।
राइन राजपत्रले प्रायः खुल्लमखुल्ला प्रसियन राजतन्त्रको पतन र लोकतन्त्रको साथ यसको प्रतिस्थापनको लागि आह्वान गर्यो । ज्ञडद्धघ मा, अधिकारीहरूले सम्पादकीय कार्यालय बन्द गरे, र परिवार पेरिस सार्न थाल्यो । चाँडै नै फ्रान्सेली सरकारले विद्रोही पत्रकारलाई कट्टरपन्थी पत्रिका ख्उभचथयम मा भाग लिएको कारण देशबाट निष्कासन गर्यो । मार्क्स तीन वर्षको लागि ब्रसेल्स ९बेल्जियम० गए, जहाँ उनले एंगेल्ससँग मिलेर कम्युनिस्ट घोषणापत्र प्रकाशित गरे।
त्यसपछि माक्र्सले युरोपको यात्रा गरे र अन्ततः लण्डन गए । त्यहाँ उनले पत्रकारिता सुरु गरे, तर त्यसपछि पुस्तकहरूमा काम गर्न लागे । ज्ञडछढ मा राजनीतिक अर्थशास्त्रको आलोचनामा उनको ग्रन्थ प्रकाशित भयो, र ज्ञडटठ मा पू“जीको पहिलो खण्ड प्रकाशित भयो । कार्ल मार्क्सले ज्ञडटद्ध मा लण्डनमा सबै देशका श्रमिकहरूको अन्तर्राष्ट्रिय संघ स्थापना गरे, जसलाई पछि “पहिलो अन्तर्राष्ट्रिय” भनिन्छ । यो संगठन ज्ञडठट सम्म चल्यो । ज्ञडडज्ञ मा, दार्शनिकको प्रिय पत्नीको मृत्यु भयो, र जनवरी ज्ञडडघ मा, जेठी छोरी, जेनीको मृत्यु भयो ।
कार्ल मार्क्सको दुई महिनापछि मार्च ज्ञद्ध, ज्ञडडघ मा लण्डन मै मृत्यु भयो । सबैभन्दा ठूलो दार्शनिक एक राज्यविहीन व्यक्तिको रूपमा मृत्यु भयो नागरिकता वा नागरिकता बिनाको व्यक्ति । उनलाई लन्डनको हाईगेट कब्रिस्तानमा श्रीमतीसँगै एउटै चिहानमा गाडिएको थियो ।
मुख्य विचारहरूः
मार्क्सवादको दर्शन द्वन्द्वात्मक भौतिकवाद (द्वन्द्ववाद र भौतिकवादको एकता) हो । दर्शन भौतिकवादी हो किनभने विश्वको एकमात्र आधारको रूपमा पदार्थको मान्यताबाट अगाडि बढ्छ, चेतनालाई उच्च संगठित पदार्थको सम्पत्ति, मानव मस्तिष्कको कार्यको रूपमा लिन्छ । यसलाई द्वन्द्वात्मक भनिन्छ, किनकि यसले विश्वका वस्तुहरू र घटनाहरू, आन्दोलन र विकासको विश्वव्यापी अन्तरसम्बन्धलाई आफैंमा अभिनय गर्ने आन्तरिक विरोधाभासहरूको परिणामको रूपमा मान्यता दिन्छ ।
कार्ल मार्क्सले विद्यावारिधिको थेसिस ‘डेमोक्रिटसको प्रकृति दर्शन र एपिक्युरको प्रकृति दर्शन बिचको भेद’ विषयमा तयार पार्नुभएको थियो । यो नै मार्क्सको पहिलो वैज्ञानिक कृति थियो । पूंजी वा अतिरिक्त वेसी मुल्यको सिद्धान्त । सर्वहारा श्रमजीवी वर्ग वा मेहनत कस वर्गलाई कसरी पूंजीपती वर्गले श्रम शोषण गरि रहेको छ भन्ने वैज्ञानिक विश्लेषणात्मक कृति वा विचार वर्गको हितार्थ आफ्नो जीवन अर्पण गर्ने अठोट गर्नु भएका मार्क्सले फ्रेडरिक एंगेल्स को रुपमा आफ्नै जस्तो विचारधारा भएको एक अति भरपर्दो सहयोगी र साथी भेट्टाउनु भयो ।
मार्क्स भन्दा दुई वर्ष कान्छा एंगेल्सको जन्म राइन प्रान्तको बार्मेन शहरमा भएको थियो । “राजनीतिक अर्थशास्त्रको आलोचनाको रूपरेखा’ शीर्षक एंगेल्सको कृतिसँग मार्क्सको परिचयपछि उहाँहरुबिच पत्र व्यवहार सुरु भयो । अगस्त १८४४ मा बेलायतबाट जर्मनी फर्कंदा एंगेल्सले पेरिसमा मार्क्ससँग भेट गर्नुभयो । दश दिनको उहाँहरुको यस संसर्गमा पछि गएर एंगेल्सले सम्झना गर्नु भएको थियो, ‘सबै सैद्धान्तिक क्षेत्रमा हाम्रो पूणर्रुपमा देखा पर्यो र त्यसै बेलादेखि हाम्रो संयुक्त कार्य पनि सुरु भयो ।’
मार्क्स र एंगेल्सको यस ऐतिहासिक भेटले एक असाधारण मित्रता र दुई महान दिग्गजहरुको सहयोगको थालनी गर्यो । यस सहयोगले मजदुरवर्गलाई वैज्ञानिक क्रान्तिकारी सिद्धान्तद्वारा सुसज्जित पारेको थियो, सर्वहारा पार्टीको रणनीतितिर कार्यनीतिको जग बसालेको थियो । मार्क्स र एंगेल्स विश्व कम्युनिस्ट आन्दोलनका मार्गदर्शक हुन् । उनीहरुले देखाएको मार्गमा विश्वभरका कम्युनिस्टहरु हिँडिरहेका छन् ।
विश्व कम्युनिस्ट आन्दोलनमा कार्ल मार्क्सको सर्वाधिक योगदान रहेको छ । उहाँले आफ्ना सहकर्मी एंगेल्ससँग मिलेर विश्व कम्युनिष्ट आन्दोलनको घोषणापत्र, पुँजी लगायत दर्जनौँ ऐतिहासिक कृतिहरु तयार पार्नु भयो । जसले साम्यवादी आन्दोलनमा लाग्नेहरुका लागि सदासर्वदा मार्गदर्शन गरिरहने छ । हाल माक्र्स हाम्रो सामु हुनुहुन्न । तथापि उहाँको मार्गदर्शक सिद्धान्तले उहाँ विश्वभरीका कम्युनिस्टहरुको मुटुको धड्कन हुनुहुन्छ । अमर महान व्यक्तित्व हुनुहुन्छ ।
1830-1835 को अवधिमा Friedrich–Wilhelm Gymnasium मा पढ्नुभयो । त्यसपछि उनले बोन र बर्लिन विश्वविद्यालयहरूमा आफ्नो अध्ययन जारी राखे, जहाँ उनले कानून, दर्शन र इतिहास अध्ययन गरे ।
आफ्नो अध्ययन पूरा गरेपछि, मार्क्सले दर्शनमा आफ्नो डक्टरेट प्राप्त गरे । युनिभर्सिटीमा प्राध्यापक बन्ने र पढाउने आशामा उनी आफ्नी जीवन पत्नीसँग बोन गए, तर उनी विपक्षी राइन अखबारका सम्पादक र पत्रकार बने, जहाँ उनले साहसपूर्वक सरकारको आलोचना गरे । राइन राजपत्रले प्रायः खुल्लमखुल्ला प्रसियन राजतन्त्रको पतन र लोकतन्त्रको साथ यसको प्रतिस्थापनको लागि आह्वान गर्यो । 1843 मा, अधिकारीहरूले सम्पादकीय कार्यालय बन्द गरे, र परिवार पेरिस सार्न थाल्यो ।
चाँडै नै फ्रान्सेली सरकारले विद्रोही पत्रकारलाई कट्टरपन्थी पत्रिका मा भाग लिएको कारण देशबाट निष्कासन गर्यो । मार्क्स तीन वर्षको लागि ब्रसेल्स (बेल्जियम) गए, जहाँ उनले एंगेल्ससँग मिलेर कम्युनिस्ट घोषणापत्र प्रकाशित गरे।त्यसपछि माक्र्सले युरोपको यात्रा गरे र अन्ततः लण्डन गए । त्यहाँ उनले पत्रकारिता सुरु गरे, तर त्यसपछि पुस्तकहरूमा काम गर्न लागे । 1843 मा राजनीतिक अर्थशास्त्रको आलोचनामा उनको ग्रन्थ प्रकाशित भयो, र 1867 मा पू“जीको पहिलो खण्ड प्रकाशित भयो ।
कार्ल मार्क्सले ज्ञडटद्ध मा लण्डनमा सबै देशका श्रमिकहरूको अन्तर्राष्ट्रिय संघ स्थापना गरे, जसलाई पछि “पहिलो अन्तर्राष्ट्रिय” भनिन्छ । यो संगठन ज्ञडठट सम्म चल्यो । ज्ञडडज्ञ मा, दार्शनिकको प्रिय पत्नीको मृत्यु भयो, र जनवरी ज्ञडडघ मा, जेठी छोरी, जेनीको मृत्यु भयो । कार्ल मार्क्सको दुई महिनापछि मार्च 14, 1883 मा लण्डन मै मृत्यु भयो । सबैभन्दा ठूलो दार्शनिक एक राज्यविहीन व्यक्तिको रूपमा मृत्यु भयो – नागरिकता वा नागरिकता बिनाको व्यक्ति । उनलाई लन्डनको हाईगेट कब्रिस्तानमा श्रीमतीसँगै एउटै चिहानमा गाडिएको थियो ।
मुख्य विचारहरूः
मार्क्सवादको दर्शन द्वन्द्वात्मक भौतिकवाद (द्वन्द्ववाद र भौतिकवादको एकता) हो । दर्शन भौतिकवादी हो किनभने विश्वको एकमात्र आधारको रूपमा पदार्थको मान्यताबाट अगाडि बढ्छ, चेतनालाई उच्च संगठित पदार्थको सम्पत्ति, मानव मस्तिष्कको कार्यको रूपमा लिन्छ । यसलाई द्वन्द्वात्मक भनिन्छ, किनकि यसले विश्वका वस्तुहरू र घटनाहरू, आन्दोलन र विकासको विश्वव्यापी अन्तरसम्बन्धलाई आफैंमा अभिनय गर्ने आन्तरिक विरोधाभासहरूको परिणामको रूपमा मान्यता दिन्छ ।
कार्ल मार्क्सले विद्यावारिधिको थेसिस ‘डेमोक्रिटसको प्रकृति दर्शन र एपिक्युरको प्रकृति दर्शन बिचको भेद’ विषयमा तयार पार्नुभएको थियो । यो नै मार्क्सको पहिलो वैज्ञानिक कृति थियो ।
